Choć dzieci w każdym wieku bardzo cierpią, gdy ich rodzice się rozwodzą, z psychologicznego punktu widzenia istnieją dwa etapy rozwoju, w czasie których rozwód może wyrządzić więcej szkód, niż gdyby nastąpił wcześniej lub później.

Okres przedszkolny (35 lat)

Pierwszym z dwóch krytycznych etapów rozwoju dziecka, kiedy rozwód może w większym stopniu niż w pozostałych okresach rozwojowych odbić się na jego psychice oraz przyczynić do różnorodnych problemów w jego funkcjonowaniu społecznym, jest okres przedszkolny. Rodzice powinni wziąć pod uwagę, że ze względu na uwarunkowania psychologiczne wieku przedszkolnego trauma związana z przeżyciem rozwodu może ciągnąć się za ich kilkulatkiem jeszcze przez wiele lat. Również w codziennym zachowaniu takiego dziecka z większym prawdopodobieństwem uwydatnią się problemy wychowawcze wynikające ze szczególnej sytuacji rodzinnej, typowe dla tego okresu. Ponieważ poczucie bezpieczeństwa dziecka zostaje mocno zachwiane w czasie rozwodu rodziców, mogą to być np.:

  • intensywne próby niedopuszczania do rozłąki z rodzicem, wyrażające się w niechęci do wychodzenia z domu, nagłej niechęci do chodzenia do przedszkola (nawet jeśli wcześniej dziecko je bardzo lubiło i chętnie spędzało tam czas),
  • cofnięcie się nabytych dotychczas umiejętności – np. samodzielnego korzystania z toalety, mówienia pełnymi zdaniami,lęk przed ciemnością (jeśli występował już wcześniej – teraz może się nasilić),
  • ciągłe zwracanie na siebie uwagi rodziców poprzez różnego rodzaju zachowania – m.in. agresję wobec otoczenia,
  • naleganie na wspólne spanie nocą z rodzicem.

Rozwodzący się rodzice kilkulatka powinni szczególnie często zapewniać go o swojej bezgranicznej miłości, jak również starać się robić wszystko, aby życie dziecka w tym czasie było możliwie przewidywalne, czyli:

  • zawsze informować, które z rodziców odbierze je danego dnia z przedszkola i przychodzić po nie punktualnie o obiecanej porze,
  • nie znikać nagle, bez wcześniejszego przygotowania dziecka i uprzedzenia go, ile dokładnie potrwa rozłąka i dlaczego musi do niej dojść (najlepiej w ogóle unikać w tym czasie wyjazdów służbowych oraz dłuższej rozłąki z dzieckiem, jeśli tylko jest to możliwe).

Okres dojrzewania (1113 lat)

Drugim najtrudniejszym okresem w życiu dziecka, w którym rozwód może krytycznie wpłynąć na jego funkcjonowanie, jest początek wieku dojrzewania, czyli czas intensywnych zmian zarówno fizycznych, jak i psychicznych. Ich właściwy przebieg wręcz wymaga stabilnego i bezpiecznego zaplecza w postaci rodziny. Rozwód rodziców bezpośrednio wpływa na ten naturalny proces i może na różne sposoby przyczynić się do jego deformacji. Szczególnie podatne na tego rodzaju wpływ są zwykle dzieci, które już przed rozwodem rodziców miały problemy w nauce oraz w istotnych obszarach rozwoju emocjonalnego czy społecznego odstawały od swoich rówieśników. Silne poczucie osamotnienia, lęk przed całkowitą utratą oparcia w najbliższych osobach, jak również wzmożona podatność na wpływy rówieśników może doprowadzać dzieci w tym wieku do takich zachowań, jak:

  • podejmowanie prób ucieczki z domu,
  • inicjacja seksualna (często bez zabezpieczeń),
  • zażywanie narkotyków,
  • zawieranie przyjaźni z dziećmi o podobnych doświadczeniach (rozwód rodziców).

Rodzice dziecka w tym wieku na pewno powinni wystrzegać się m.in.:

  • poszerzania zakresu swobód dziecka w ramach rekompensowania mu trudnych przeżyć,
  • wchodzenia w rolę koleżanki lub kolegi dziecka,
  • ulegania pozorom dojrzałości dziecka i obarczania go w związku z tym nadmierną ilością traumatycznych i nieprzeznaczonych dla jego uszu informacji.

Szczególnie ważne są w tym okresie szczere rozmowy z dzieckiem, prowadzone w sposób dojrzały, z zachowaniem hierarchii rodzic – dziecko, jak również z szacunkiem dla jego uczuć i czasem przesadnie wyrażanych w tym wieku emocji. Ponadto należy zadbać o czas na:

  • specjalne wspólne wyjścia z dzieckiem, sprzyjające pogłębianiu z nim więzi,
  • częste bycie obok dziecka, nastawione na szczerą rozmowę.

Zespół alienacji rodzicielskiej

Niezależnie od samego rozwodu, a także jego przyczyn, żadne z rodziców nie powinno pozbawiać dziecka kontaktu z drugim, a także wycofać się na stałe z życia dziecka. Jak pokazują badania, nawet śmierć jednego z rodziców nie wpływała tak destrukcyjnie na psychikę dzieci, jak zniknięcie z ich życia tego samego rodzica na skutek rozwodu.

Dzieci celowo pozbawiane kontaktu z jednym z rodziców z czasem mogą wykazywać objawy tzw. PAS (Parental Alienation Syndrome), czyli syndromu (zespołu) oddzielenia od drugoplanowego rodzica. Są to takie zachowania, jak:

  • lęk,
  • poczucie, że już nigdy nie można liczyć na jednego z rodziców,
  • duże pokłady złości,
  • impulsywność,
  • problemy z koncentracją,
  • poczucie winy,
  • nadruchliwość,
  • wycofywanie się z relacji społecznych,
  • trudności w nawiązywaniu relacji z innymi,
  • objawy somatyczne takie, jak bóle głowy i brzucha, problemy ze snem.

Jak pokazują badania, to nie sam rozwód, ale trwający wokół niego konflikt jest dla dzieci tak niekorzystny. Swobodny dostęp do każdego z rodziców po ich rozwodzie, jak również to, w jaki sposób ułożą sobie oni relacje, w największym stopniu przełoży się na ostateczny bilans zysków i strat tego zawsze niezwykle trudnego (dla wszystkich członków rodziny) doświadczenia, jakim jest rozstanie.

red. nacz.

Wykorzystane źródła:

  1.  J.S. Wallerstein, S. Blakeslee, „Rozwód, a co z dziećmi?”, wyd. Zysk i S-ka, 2005
  2. , H. Rudolph Schaffer, „Psychologia dziecka”, PWN, Warszawa 2009
  3. „Dziecko w rozwodzie”, rozmowa Agaty Pękacz z Emilią Kulpą, „Wysokie Obcasy”, 2012, dostęp: 6 kwietnia 2018, http://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/1,53663,11690015,Dziecko_w_rozwodzie.html